Dezinformacja to nie tylko nieprawdziwe informacje rozpowszechniane w Internecie. To również celowe działania, które mają wpływać na sposób, w jaki interpretujemy rzeczywistość, podejmujemy decyzje i reagujemy na otaczające nas wydarzenia. W świecie, w którym każdego dnia docierają do nas tysiące komunikatów, umiejętność krytycznej oceny treści staje się szczególnie istotna.

O tym, jak działają mechanizmy manipulacji i dlaczego niektóre przekazy tak skutecznie przyciągają uwagę odbiorców, rozmawiali uczestnicy kolejnego spotkania z cyklu „Porozmawiajmy o…”. Wydarzenie stworzyło przestrzeń do wymiany wiedzy i doświadczeń oraz refleksji nad tym, jak świadomie korzystać z informacji w dynamicznie zmieniającym się środowisku cyfrowym.

W debacie udział wzięli: Justyna Kaczmarczyk – dziennikarka i wydawczyni Wydarzeń w portalu Interia.pl, autorka publikacji o funkcjonowaniu człowieka w Internecie; Piotr Litwin – analityk ds. dezinformacji, wieloletni ekspert Stowarzyszenia Demagog i doktorant Uniwersytetu Jagiellońskiego; oraz Marcin Ogdowski – dziennikarz „Polski Zbrojnej”, korespondent wojenny i autor bloga „Bez Kamuflażu”. Dyskusję moderował Adrian Talik, student trzeciego roku stosunków międzynarodowych, działający w ramach wolontariatu na rzecz Stowarzyszenia Demagog.

Dezinformacja, która przekłada się na rzeczywistość

Jednym z przykładów przywołanych podczas dyskusji była akcja określana jako „Krwawy piątek”. Pokazała ona, że informacje rozpowszechniane w mediach społecznościowych mogą wywoływać realne konsekwencje i wpływać na codzienne decyzje odbiorców

Justyna Kaczmarczyk zwróciła uwagę, że skuteczna komunikacja kryzysowa wymaga odpowiedniego przygotowania jeszcze przed wystąpieniem zagrożenia. – Kiedy przychodzi kryzys, to jest już za późno, żeby coś budować – podkreśliła, wskazując na znaczenie zaufania do instytucji publicznych. Jego osłabianie może być jednym z celów propagandy i działań prowadzonych w ramach wojny hybrydowej.

Marcin Ogdowski, odnosząc się do „Krwawego piątku”, zwrócił uwagę na zjawisko paniki moralnej. Działania dezinformacyjne mogą bowiem doprowadzić do sytuacji, w której społeczne obawy narastają, a poczucie zagrożenia zaczyna wpływać na zachowania ludzi.

Jak zauważył, jednym z zasadniczych celów dezinformacji jest wywoływanie nieufności wobec służb publicznych i innych obywateli. W efekcie społeczeństwo może tracić zdolność do wspólnego działania, a zamiast wspólnoty tworzyć zbiór skonfliktowanych jednostek. Z perspektywy państwa prowadzi to do osłabienia jego odporności.

Rozmówca zaznaczył jednocześnie, że dezinformacja nie jest wyłącznie narzędziem politycznym. Ma również wymiar biznesowy – różne podmioty wykorzystują ludzkie emocje i podatności, aby osiągać korzyści finansowe.

Zaufanie społeczne a odporność na manipulację

Ważnym wątkiem debaty była zależność między polaryzacją społeczną, zaufaniem i podatnością na dezinformację.

Justyna Kaczmarczyk zwróciła uwagę, że im bardziej podzielone jest społeczeństwo, tym łatwiej może ulegać manipulacji: –Polacy potrafią jednoczyć się w sytuacjach kryzysowych, jednak – jak podkreśliła – odporność społeczna powinna być budowana na co dzień, a nie dopiero w obliczu zagrożenia.

Istotną rolę odgrywa w tym edukacja cyfrowa. Szkolenia z zakresu cyberbezpieczeństwa dla nauczycieli są potrzebne, ale równie ważne jest docieranie do dorosłych, którzy często muszą samodzielnie uzupełniać wiedzę na temat zagrożeń w sieci.

– Jest duża liczba osób dorosłych, które muszą się w tym zakresie doedukować samemu. Od nich często słyszę, że coś „wyskoczyło im w sieci”, ale to nie jest tak, że widzimy tam przegląd różnych perspektyw, tylko to kwestia algorytmów i tego, że wpadamy w ich bańkę, a tego musimy być świadomi– dodała prelegentka.

Rozmówczyni przypomniała również, że treści wyświetlane w mediach społecznościowych nie stanowią obiektywnego przeglądu rzeczywistości. Algorytmy wpływają na to, co widzimy, i mogą zamykać użytkowników w bańkach informacyjnych, ograniczając kontakt z odmiennymi perspektywami.

Istotne jest także rozróżnienie pomiędzy błędem a dezinformacją. Nie każda nieprawdziwa informacja jest efektem celowej manipulacji. O dezinformacji można mówić wtedy, gdy przekaz służy określonemu celowi, na przykład politycznemu lub finansowemu.

Marcin Ogdowski podkreślił natomiast, że mniejsze zaufanie społeczne ułatwia rozpowszechnianie manipulacyjnych treści: zaufanie ma przy tym dwa wymiary: dotyczy zarówno relacji między ludźmi, jak i stosunku do instytucji. W przypadku Polski jego poziom jest związany również z uwarunkowaniami historycznymi.

Jednocześnie – większe zaufanie nie gwarantuje pełnej odporności na dezinformację. Przykładem jest Wielka Brytania i kampania związana z Brexitem, która pokazała, że manipulacje informacyjne mogą wpływać na społeczne nastroje i decyzje wyborcze również w społeczeństwach o wyższym poziomie zaufania.

Jak weryfikować informacje przed udostępnieniem?

Uczestnicy debaty podkreślili, że przeciwdziałanie dezinformacji nie wymaga specjalistycznych narzędzi w każdej sytuacji. Duże znaczenie mają proste nawyki, które można stosować na co dzień.

Piotr Litwin wskazał trzy podstawowe kroki: sprawdzenie informacji w wiarygodnych źródłach, zweryfikowanie autora publikacji oraz zachowanie cierpliwości przed jej udostępnieniem. Szczególną ostrożność należy zachować wobec treści sensacyjnych i budzących silne emocje.

Jeśli informacja dotyczy poważnego zdarzenia, warto sprawdzić, czy potwierdzają ją również inne wiarygodne źródła. Pojedynczy wpis w mediach społecznościowych nie powinien być traktowany jako wystarczający dowód.

– Jeśli w ogóle macie wątpliwość co do treści, to najlepiej nie udostępniać – podkreślił Piotr. Zwrócił również uwagę, że nie musimy wiedzieć wszystkiego natychmiast, a media społecznościowe nie są najlepszym źródłem informacji.

Justyna Kaczmarczyk zaproponowała dodatkowo metodę STOP, która pomaga świadomie oceniać przede wszystkim zdjęcia, ale może być przydatna również przy analizie innych przekazów. Jej nazwa przypomina o czterech zasadach:

• S - Sprawdź detale: szczegóły mogą pomóc wykryć manipulację,
• T - Tło ma znaczenie: należy przyjrzeć się kontekstowi i otoczeniu przedstawionemu na zdjęciu,
• O - Opanuj emocje: silne emocje mogą utrudniać racjonalną ocenę treści,
• P - Pomyśl: zastanów się nad wiarygodnością informacji i odetchnij, zanim ją udostępnisz.

To proste narzędzie zachęca do zatrzymania się i krytycznej oceny treści, zanim zostanie ona przekazana dalej. Jak podkreśliła rozmówczyni, udostępnianie informacji wiąże się z odpowiedzialnością za ich dalszy obieg.

Dziennikarska zasada: sprawdzaj, zanim uwierzysz

O weryfikacji informacji z perspektywy własnego doświadczenia opowiedział Marcin Ogdowski, który porównał dezinformację do procesu zbierania grzybów. – Grzyby są jak ta dezinformacja – trzeba wiedzieć, co się do tego koszyka wkłada – zauważył. – Problem z dezinformacją jest taki, że wielu z nas po prostu nie wie co wrzucać i jak wyselekcjonować dobre elementy od tego co truje i zatruwa mechanizm obiegu informacyjnego – dodał.

Rozmówca wspomniał o zasadzie, którą kierował się podczas pracy korespondenta wojennego: starał się opisywać przede wszystkim to, co sam widział na własne oczy. Gdy nie mógł osobiście potwierdzić informacji, korzystał z zaufanych źródeł.

Ta metoda pozostaje aktualna również poza pracą dziennikarską. Weryfikowanie przekazów, sprawdzanie ich pochodzenia i ostrożność w formułowaniu ocen pomagają ograniczyć ryzyko rozpowszechniania fałszywych informacji. Trzeba przy tym pamiętać, że również dziennikarz może stać się celem manipulacji.

Gdy fałsz podważa wiarygodność prawdy

Wraz z rozwojem sztucznej inteligencji coraz większym wyzwaniem staje się odróżnianie autentycznych materiałów od treści wygenerowanych lub zmanipulowanych. Piotr Litwin zwrócił uwagę, że konsekwencje dezinformacji nie ograniczają się do tego, że odbiorcy mogą uwierzyć w fałszywy przekaz.

– Równie niebezpieczna jest sytuacja, w której zaczynają oni podważać wiarygodność wszystkich informacji. Autentyczne nagranie z protestu lub innego ważnego wydarzenia może zostać odrzucone jako materiał wygenerowany przez AI, zwłaszcza gdy jego niezależna weryfikacja jest trudna –dodał.

Dlatego warto korzystać z wiarygodnych źródeł i sprawdzonych redakcji. Krytyczne podejście do informacji powinno oznaczać nie bezwarunkową nieufność, lecz umiejętność odróżniania rzetelnych materiałów od manipulacji.

Debata pokazała, że skuteczne przeciwdziałanie dezinformacji wymaga przede wszystkim budowania zaufania społecznego, rozwijania kompetencji cyfrowych i odpowiedzialnej komunikacji, jeszcze zanim pojawi się sytuacja kryzysowa. Dezinformacja może służyć zarówno realizacji celów politycznych i destabilizacji państwa, jak i osiąganiu korzyści finansowych, a jej rozprzestrzenianiu sprzyjają polaryzacja społeczna oraz bańki informacyjne. Istotne jest przy tym odróżnianie celowego wprowadzania odbiorców w błąd od zwykłych pomyłek. W codziennym korzystaniu z internetu pomocne są weryfikowanie źródeł, zachowanie ostrożności wobec sensacyjnych przekazów i powstrzymanie się od pochopnego udostępniania treści. Służyć temu może również metoda STOP, która przypomina o konieczności sprawdzania szczegółów i kontekstu, kontrolowania emocji oraz namysłu przed przekazaniem informacji dalej. Jak podkreślili uczestnicy debaty, skutki dezinformacji wykraczają poza rozpowszechnianie fałszywych treści — mogą prowadzić także do podważania wiarygodności prawdziwych informacji i autentycznych materiałów. Dlatego edukacja cyfrowa, krytyczne myślenie i odpowiedzialność za słowo powinny stać się stałym elementem życia społecznego, wzmacniającym odporność na manipulację.