Czy społeczność lokalna może determinować podejmowanie racjonalniejszych decyzji inwestycyjnych władz gminy?

Doniesienia naukowe
2020-06-24

Czy społeczność lokalna może determinować podejmowanie racjonalniejszych decyzji inwestycyjnych władz gminy?

Procesy partycypacji społecznej w samorządach lokalnych nabierają obecnie coraz większego znaczenia, również w aspekcie działań inwestycyjnych. W związku z tym nasuwa się pytanie: czy zaangażowanie społeczności lokalnej w proces podejmowania decyzji wpływa na wzrost efektywności wydatkowanych przez gminy środków inwestycyjnych?

Gmina jako podstawowa jednostka samorządu terytorialnego ma za zadanie zaspokajać potrzeby wspólnoty lokalnej. W dużej mierze odbywa się to poprzez realizowanie inwestycji w zakresie infrastruktury technicznej (np. drogi, sieci wodno-kanalizacyjne) jak i społecznej (np. szkoły, biblioteki). Należy podkreślić, że inwestycje samorządowe posiadają swoją unikalną specyfikę. Przede wszystkim charakteryzują się one wysoką kapitałochłonnością oraz nieodwracalnością skutków podjętych decyzji. W dodatku - inwestycje komunalne są jednym z kluczowych czynników pobudzających rozwój lokalny danego terytorium.

Gminy posiadają jednak ograniczone środki finansowe. W związku z tym podejmowane decyzje w zakresie wydatkowania inwestycyjnego powinny być w jak największym stopniu racjonalne, nakierowane na zaspokajanie potrzeb obywateli. Nasuwa się więc pytanie: jakie działania mogą zwiększyć efektywność gospodarowania gminnymi środkami inwestycyjnymi?

Czy partycypacja społeczna może być remedium na niską efektywność wydatkowania inwestycyjnego gmin?

Obecnie można zauważyć bardzo mocny trend w zakresie rozwoju procesów partycypacyjnych, zwłaszcza na poziomie samorządu gminy. Partycypację społeczną najogólniej można zdefiniować jako prawnie usankcjonowaną kooperację władzy publicznej na poziomie samorządowym z wspólnotą lokalną, która przejawia się we włączeniu obywateli w proces zarządzania publicznego oraz poprzez grupową i indywidualną aktywizację mieszkańców w społeczeństwie. Najprościej ujmując, procesy partycypacyjne mogą przybierać trzy formy, tj. informowanie, konsultowanie oraz współdecydowanie. Każda z nich materializuje się poprzez odpowiednie działania takie jak: udostępnianie informacji przez Biuletyn Informacji Publicznej (BIP), konsultacje społeczne czy budżety obywatelskie.

W jaki sposób partycypacja społeczna może prowadzić do racjonalniejszych decyzji inwestycyjnych podejmowanych przez władze gminy? Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że lokalni decydenci (wójt, burmistrz, prezydent czy organ uchwałodawczy) mogą kierować się nie interesem publicznym ale osobistym, dążąc do zwiększenia prywatnego majątku, co prowadzi do nieefektywnych działań, także w obszarze inwestycji publicznych. Warto jednak zauważyć, że procesy partycypacyjne umożliwiają nadzorowanie polityków przez obywateli, co powoduje powstawanie presji na władze lokalne w celu realizacji tylko takich inwestycji, które faktycznie przyczynią się do rozwoju społeczno-gospodarczego gminy. Drugim ważnym aspektem, o którym trzeba wspomnieć jest tzw. asymetria informacji pomiędzy społecznością a władzą lokalną. W danym momencie lokalni decydenci mogą nie być wystarczająco poinformowani o preferencjach obywateli, co może skutkować realizacją niepożądanych inwestycji. W związku z tym, instrumenty partycypacyjne takie jak konsultacje społeczne czy budżety obywatelskie umożliwiają mieszkańcom bezpośrednie wskazanie niezbędnych do podjęcia działań inwestycyjnych.

Partycypacja społeczna a efektywność wydatków inwestycyjnych gmin: Studium przypadku małopolskich jednostek samorządowych

W celu faktycznego sprawdzenia czy udział społeczności lokalnej przyczynia się do wyższej efektywności gminnych wydatków inwestycyjnych wykonano odpowiednio zaprojektowania badania, które objęły swym zasięgiem gminy województwa małopolskiego (z wyłączeniem miast na prawach powiatu), a zakres czasowy dotyczył lat 2010–2016. Szczegółowy opis przeprowadzonej analizy dostępny jest w artykułach naukowych oraz dysertacji doktorskiej, do których link znajduje się poniżej.

Pierwszy etap badania miał charakter stricte ilościowy. Cała idea analizy polegała na zbadaniu relacji efektów osiągniętych w wyniku wydatkowania inwestycyjnego przez samorządy gminne do poniesionych nakładów (wydatki inwestycyjne per capita). W tym przypadku jako efekt działań inwestycyjnych przyjęto dynamikę rozwoju lokalnego w zakresie społecznym jak i gospodarczym danej jednostki. Następnie posługując się modelowaniem ekonometrycznym stwierdzono, że wyższy poziom partycypacji społecznej w danej gminie sprzyja osiąganiu przez tą jednostkę wyższej efektywności w zakresie wydatkowania inwestycyjnego. W niniejszym badaniu partycypację społeczną mierzono tzw. miernikiem syntetycznym, który był wypadkową kilku innych zmiennych opisujących między innymi wysokość budżetu obywatelskiego w gminie per capita czy poziom frekwencji w wyborach lokalnych.

Efektywność wydatków inwestycyjnych małopolskich gmin w latach 2010–2016.

W ramach badań uzupełniających spytano bezpośrednio władze samorządów gminnych o ich odczucia w badanej materii. Zdecydowana większość respondentów (80%) zgodziła się ze stwierdzeniem, że udział społeczności lokalnej w procesie decyzyjnym zwiększa efektywność podejmowanych przez samorządy działań inwestycyjnych, szczególnie w zakresie projektów drogowych (90%).

Zgodność respondentów ze stwierdzeniem, że partycypacja społeczna wpływa na podejmowanie przez lokalnych decydentów efektywniejszych decyzji inwestycyjnych.
Zgodność respondentów ze stwierdzeniem, że partycypacja społeczna wpływa na podejmowanie przez lokalnych decydentów efektywniejszych decyzji inwestycyjnych (według typów inwestycji).

Biorąc pod uwagę wyniki powyższych badań należy stwierdzić, że procesy partycypacyjne mogą realnie i pozytywnie oddziaływać na inwestycje samorządowe, a w konsekwencji na rozwój społeczno-gospodarczy gminy. W związku z tym samorządy lokalne powinny być otwarte na możliwość kooperacji ze społecznością i aktywnie włączać ją w proces zarządzania publicznego.

 

Uwagi:

Niniejszy tekst ma charakter popularnonaukowy. Powstał na bazie obronionej w roku 2019 dysertacji doktorskiej pt. „Wpływ partycypacji społecznej na efektywność wydatków inwestycyjnych wybranych gmin województwa małopolskiego”, która została doceniona w konkursach organizowanych przez miesięcznik Samorząd Terytorialny oraz Fundację im. Marszałka Marka Nawary.

Rozszerzone badania w ramach problematyki podjętej w powyższej rozprawie przedstawiono w artykule naukowym pt. „The impact of social participation on the efficiency of communal investment expenditure” opublikowanym w trybie otwartego dostępu w czasopiśmie Economic Research-Ekonomska Istraživanja oraz w rozdziale pt. „Znaczenie partycypacji społecznej dla efektywności wydatków inwestycyjnych gmin” w monografii naukowej pod redakcją prof. UEP dra hab. Piotra Bartkowiaka.

O autorze

dr Mateusz Tomal

Katedra Ekonomiki Nieruchomości i Procesu Inwestycyjnego